ลายปูนปั้นที่วัดนางพญาเป็นงานปูนที่แสดงออกถึงลวดลายอันวิจิตรและเชิงช่างสุโขทัย โบราณ วัดนี้สร้างราว พศ 1800 ในรัชสมัยของพ่อขุนรามคำแหง เมื่อขึ้นเป็นกษัติรย์ในราชวงค์พระร่วงเพื่อเป็นเกียรติแด่พระมารดา ของพระองค์เอง

  
 
พ่อขุนศรีอินทราทิตย์ 
 
ครองราชสมบัติ ตั้งแต่ พ.ศ. ๑๗๘๑ แต่ไม่ปรากฏปีที่สิ้นสุดการครองราชสมบัติ พระองค์ทรงนำชนชาติไทย ต่อสู้กับชนชาติขอมซึ่งเป็นใหญ่อยู่ในสุวรรณภูมิ อันเป็นที่ตั้งของ ประเทศไทยส่วนใหญ่ในปัจจุบัน ซึ่งรวมถึงกรุงสุโขทัยด้วย ทรงได้ชัยชนะขอม และประกาศอิสรภาพ ตั้งราชอาณาจักรสุโขทัย ทรงเป็นพระเจ้าแผ่นดินองค์แรก และเป็นต้นราชวงศ์พระร่วง
 
พ่อขุนบาลเมือง
 
ครองราชสมบัติ พ.ศ.ใดไม่ปรากฏถึง พ.ศ. ๑๘๒๒ (ไม่มี รายละเอียด) สำหรับพระมหากษัตริย์พระองค์นี้ เป็น พระราชโอรสของพ่อขุนศรีอินทราทิตย์
และพระนางเสือง และเป็นพระเชษฐาของพ่อขุนรามคำแหงมหาราช
 
พ่อขุนรามคำแหง
 

พ่อขุนรามคำแหงนั้นครองราชสมบัติ ตั้งแต่ พ.ศ. ๑๘๒๒ ถึง พ.ศ. ๑๘๔๒ รวม ๒๐ ปี เป็นพระราชโอรสของพ่อขุนศรีอินทราทิตย์และพระนางเสือง เป็นพระอนุชาของพ่อขุนบาลเมือง พระองค์ได้สร้างความเจริญรุ่งเรืองแก่ราชอาณาจักรไทยมากที่สุดพระองค์หนึ่ง กล่าวคือขยายอาณาเขตประเทศไทยออกไปอย่างกว้างขวางทุกทิศทางอย่างที่ไม่เคยมีมาก่อนทรงประดิษฐ์อักษรไทยซึ่งเป็นรากฐานของหนังสือไทยที่ใช้อยู่จนถึงปัจจุบัน ส่งเสริมการค้าอย่างเสรี
โดยไม่เก็บภาษีทั้งภายใน และภายนอกประเทศ ส่งเสริมการเกษตร ทั้งการทำนา และการทำสวน ส่งเสริมอุตสาหกรรมเครื่องปั้นดินเผาที่เรียกว่า เครื่องสังคโลกโดยนำวิธีการมาจากประเทศจีน เครื่องสังคโลกนี้นอกจากผลิตขายภายในประเทศแล้ว ยังส่งไปขายยังต่างประเทศ ทางเรืออีกด้วย เช่น ฟิลิปปินส์และบอร์เนียวเป็นต้น ส่งเสริมพุทธศาสนา โดยนำพุทธศาสนา ลัทธิเถรวาท จากลังกา มาเผยแพร่ในราชอาณาจักรสุโขทัยจนเป็นปึกแผ่นก่อให้เกิดความสุขสงบ มีศีลธรรมอันดีในหมู่ พสกนิกรชาวไทยอย่างกว้างขวาง นอกจากนั้นยังก่อให้เกิดศิลปวัตถุที่งดงาม อันเนื่องมาจากพุทธศาสนาฝ่ายเถรวาท เป็นมรดกล้ำค่า ตกทอดมาจนถึงปัจจุบัน

ต่อมาเป็นรัชสมัยของ พระเจ้าเลอไท ทรงครองราชสมบัติ ตั้งแต่ พ.ศ. ๑๘๔๒ ถึง พ.ศ. ๑๘๙๑ รวม ๔๙ ปี

(พระพุทธรูปศิลปแบบสุโขทัยก่อนยุคตะกวนสัญนิฐานว่าสร้างในรัชสมัยพระมหาธรรมราชาลิไท)

พระมหาธรรมราชาลิไทย

ครองราชสมบัติตั้งแต่ พ.ศ. ๑๘๙๑ ถึง พ.ศ. ๑๙๑๒ รวม ๒๑ ปี เป็นโอรสของพ่อขุนรามคำแหงมหาราช ทรงเป็นทั้งนักรบ และนักอักษรศาสตร์ รวมทั้งนักพัฒนาที่สำคัญพระองค์หนึ่ง ในด้านอักษรศาสตร์ ทรงนิพนธ์ หนังสือไตรภูมิพระร่วง ซึ่งนับว่าเป็น หนังสือทางพุทธศาสนาที่สำคัญมากเล่มหนึ่ง ด้านพุทธศาสนา และศิลปกรรม ทรงโปรดให้หล่อพระพุทธรูปสำคัญของไทยไว้ ถึง ๓ องค์ด้วยกัน คือ พระพุทธชินราช พระพุทธชินสีห์ และ พระศรีศาสดา ด้านการพัฒนา ทรงโปรดให้ตัดถนนเชื่อมเมืองสำคัญ ๆ ในสมัยนั้น ที่เรียกว่า ถนนพระร่วง เพื่อให้การสัญจรไปมาได้สะดวก และน่าจะเป็นประโยชน์ในการป้องกันราชอาณาจักรอีกด้วย 

พระเจ้าไสยลือไทย หรือ พระมหาธรรมราชาที่ ๒ 

ครองราชสมบัติ ตั้งแต่ พ.ศ. ๑๙๑๓ ถึง พ.ศ. ๑๙๓๑ รวม ๑๘ ปี
พระมหาธรรมราชาที่ ๓ และพระมหาธรรมราชาที่ ๔  
ครองราชสมบัติตั้งแต่ พ.ศ. ๑๙๓๑ ถึง พ.ศ. ๑๙๖๒ และ พ.ศ. ๑๙๖๒ ถึง พ.ศ. ๑๙๘๑ รวม ๓๑ ปี และ ๑๙ ปี ตามลำดับ

จากนั้นกรุงสุโขทัยก็เสื่อมลงและลดความสำคัญลงเรื่อยๆเนื่องจากศูนย์กลางการปกครองย้ายไปอยู่กรุงศรีอยุทธยาจากเมืองหลวงกลายมาเป็นมณฑลและจังหวัดตามลำดับ

 

  

(พระพุทธรูปศิลปแบบสุโขทัยก่อนยุคตะกวนสัญนิฐานว่าสร้างในรัชสมัยพระมหาธรรมราชาลิไท)

ในห้วงเวลาดังกล่าว พุทธศาสนาในลังกาเจริญรุ่งเรืองมาก บรรดาพระสงฆ์ในสุวรรณภูมิอันได้แก่ ไทย พม่า มอญ พากันไปศึกษาพุทธศาสนาในลังกาเป็นอันมาก และได้มีพระสงฆ์ชาวลังกา เข้ามาเผยแพร่ พุทธศาสนาในดินแดนส่วนนี้ด้วย โดยในระยะแรกมาอยู่ที่นครศรีธรรมราช ต่อมาจึงขึ้นไปอยู่สุโขทัย และเชียงใหม่ ดังนั้นพระพุทธรูปในยุคนี้จึงได้แบบอย่างมาจากลังกา ลักษณะโดยทั่วไปมีดังนี้คือ รัศมียาว เส้นพระศกขมวดก้นหอย ส่วนมากไม่มีไรพระศก พระขนงโก่ง พระนาสิกงุ้ม พระหนุเสี้ยม หัวพระถันโปน ชายสังฆาฏิยาว ปลายมี ๒ แฉก และย่นเป็นเขี้ยวตะขาบ ฐานส่วนใหญ่เป็นแบบฐานเอียง ตอนกลางโค้งเข้าด้านใน ตรงข้ามกับสมัยเชียงแสน
พระพุทธรูปสมัยนี้ แบ่งออกเป็น ๓ รุ่น ด้วยกัน คือ
รุ่นแรก มีวงพระพักตร์กลมแบบลังกา
รุ่นที่สอง มีวงพระพักตร์ยาว และพระหนุเสี้ยม
รุ่นที่สาม น่าจะสร้างในรัชสมัยพระมหาธรรมราชา หรือ พระเจ้าลิไท พระองค์ทรงหาหลักฐานต่าง ๆ จากพระไตรปิฎก มาประกอบการสร้างพระพุทธรูป จึงได้เกิดพระพุทธรูปแบบสุโขทัยขึ้นอีกแบบหนึ่ง ได้แก่ พระพุทธชินราช พระพุทธชินสีห์ วงพระพักตร์ รูปไข่คล้ายแบบอินเดีย ปลายนิ้วพระหัตถ์เสมอกันทั้ง ๔  นิ้ว